Kiedy do lekarza

Występowanie i przebieg wielu chorób wiąże się ściśle z indywidualnymi czynnikami: wiekiem, trybem życia, sposobem odżywiania czy wykonywaną pracą i innymi. Dlatego trudno jest opracować uniwersalny kalendarz badań profilaktycznych, który byłby odpowiedni dla każdego – jedne badania zaleca się nałogowym palaczom, inne zaś osobom po 50. roku życia. Rekomendacje różne są także ze względu na płeć, uwarunkowania genetyczne i codzienne narażenie na szkodliwe czynniki (np. praca w trudnych warunkach).

W ramce publikujemy kalendarz najczęściej wykonywanych badań w zależności od wieku. Przyjęliśmy też, że do 30. roku życia osoby zdrowe (tzn. takie, które nie chorują na choroby przewlekłe, np. cukrzycę, otyłość, wady wzroku, słuchu itp.) mogą ograniczyć profilaktykę do odwiedzania stomatologa raz w roku, mierzenia ciśnienia tętniczego również raz do roku oraz samobadania piersi co miesiąc w przypadku kobiet. Poza tym wszyscy zatrudnieni są zobowiązani do regularnych badań okresowych. Nie warto ich lekceważyć, bo mogą uratować życie.

Jak czytać wyniki

Robiąc badania, często mamy problem ze zrozumieniem wyników i nie jesteśmy w stanie sami uświadomić sobie zagrożenia dla zdrowia. Dostajemy kartkę papieru z dużą ilością nieznanych terminów i nic nie mówiącymi liczbami. Dziś podpowiadamy, jak należy interpretować wyniki najczęściej robionych badań.

Pamiętaj! Rezultaty każdej kontroli należy skonsultować z lekarzem.

Morfologia krwi, OB
Zwykle stanowi podstawę oceny stanu zdrowia. Zaleca się ją, gdy u pacjenta występują objawy wskazujące na niedokrwistość (zmęczenie i osłabienie) lub ma on stany zapalne, infekcje, wybroczyny (siniaki) albo krwawienia. Wzrost liczby krwinek białych może być pomocny w potwierdzeniu zakażenia. Spadek liczby krwinek czerwonych (niedokrwistość) podlega dalszej ocenie poprzez określenie zmian w ich rozmiarach i kształcie. Te objawy nieraz są wskaźnikiem obniżenia produkcji erytrocytów (czyli właśnie krwinek czerwonych), ich wzmożonej utraty lub też nasilonego rozpadu. Obniżenie liczby krwinek czerwonych bądź ich podwyższenie może potwierdzić przyczynę nasilenia procesów krwawienia lub krzepnięcia.
Prawidłowe wyniki badań:
                           Kobiety          Mężczyźni
Hematokryt:       37-47%       40-54%
Hemoglobina: 12-16g/dl     14-18g/dl
Erytrocyty:          3,5-5,2 mln 4,2-5,4 mln

Badanie OB (odczyn Biernackiego) pozwala na wykrycie ostrych i przewlekłych stanów zapalnych, infekcji, chorób nowotworowych.
Prawidłowe wyniki badań:
Kobiety poniżej 60. roku życia: <12mm/godz.; powyżej 60. roku życia: <20 mm/godz
Mężczyźni poniżej 60. roku życia: <8 mm/godz.; powyżej 60. roku życia: <15 mm/godz.

Badanie ogólne moczu
Nieprawidłowe wyniki w badaniu ogólnym moczu mogą pojawić się przy zakażeniach układu moczowego, kamicy nerkowej, niewydolności nerek, nowotworach nerek i pęcherza, zaburzeniach pracy prostaty oraz urazach.
Prawidłowe wyniki badań:
ciężar właściwy: 1,015-1,025 g/ml
H: 5,5-6,8
bilirubina: <0,2 mg/dl
urobilinogen: <1 mg/dl
białko: <10 mg/dl
glukoza: <15 mg/dl
ciała ketonowe: <5 mg/dl
Osad moczu: śluz – obfity, nabłonki –nieliczne, bakterie – nieliczne, leukocyty 1-4 w polu widzenia.

Poziom glukozy we krwi
Oznaczanie poziomu glukozy jest podstawowym elementem profilaktyki cukrzycy. Jest wskazane szczególnie w przypadku osób z cukrzycą występującą w rodzinie (rodzice bądź rodzeństwo), z nadwagą i otyłością oraz po ukończeniu 45. roku życia.
Prawidłowe wyniki (na czczo):< 100 mg/dl (5,6 mmol/l).

Pomiar stężenia cholesterolu i trójglicerydów we krwi (lipidogram)
Jest wskazane dla wszystkich, szczególnie zaś dla osób otyłych, palących papierosy, genetycznie obciążonych występowaniem chorób układu sercowo-naczyniowego, a także prowadzących bierny tryb życia.
Prawidłowe wyniki badań:
cholesterol całkowity: < 5 mmol/l (190 mg/dl)
cholesterol LDL: < 3 mmol/l (115 mg/dl)
cholesterol HDL:  mężczyźni – > 1,0 mmol/l (40 mg/dl);  kobiety – > 1,2 mmol/l (46 mg/dl)
trójglicerydy: < 1,7 mmol/l (150 mg/dl)

Pomiar ciśnienia tętniczego krwi
To podstawowy element profilaktyki nadciśnienia tętniczego, które jest przyczyną udarów mózgu, przerostu lewej komory serca i niewydolności serca, a także choroby wieńcowej, zawału, miażdżycy tętnic kończyn dolnych i niewydolności nerek.
Pomiary ciśnienia tętniczego możesz robić samodzielnie w domu (kup albo pożycz aparat do mierzenia ciśnienia). Najlepiej robić to o stałych godzinach, codziennie i według ściśle określonych reguł. Ponieważ nadciśnienie przez długi czas nie daje żadnych objawów, warto poddawać się badaniom profilaktycznym.
Prawidłowe wyniki badań:
120-129 mmHg ciśnienia skurczowego i 80-84 ciśnienia rozkurczowego.

 Elektrokardiogram (EKG)
Jest to zapis czynności elektrycznej serca. EKG służy do pomiaru szybkości i rytmu pracy serca oraz do oceny stanu naczyń i grubości mięśnia sercowego.
W trakcie badania w określonych punktach klatki piersiowej pacjenta przytwierdza się elektrody, które zapisują zmiany prądu elektrycznego powstającego podczas pracy mięśnia sercowego. Zapis EKG może być prowadzony przez 24 godziny, przy użyciu przenośnego aparatu, z którym pacjent jest w stanie wykonywać normalne, codziennie czynności (tzw. badanie holterowskie, stosowane głównie w wykrywaniu zaburzeń rytmu serca). EKG robi się także w czasie testu wysiłkowego (np. pacjent jeździ na rowerku). Wynik badania w formie wykresu jest interpretowany przez lekarza.

USG jamy brzusznej
Wskazania do jego przeprowadzenia to przede wszystkim różnego rodzaju bóle brzucha, zarówno ostre, jak i przewlekłe. USG robi się też w przypadku krwawień z przewodu pokarmowego, układu moczowego, dróg rodnych, powiększenia obwodu jamy brzusznej, urazów. Lekarze kierują na nie również osoby cierpiące na utrudnienia w oddawaniu stolca i moczu, biegunki, wymioty, anemię. Wskazanie do badania stanowi żółtaczka, zakażenie układu moczowego, podwyższone OB, przedwczesne lub opóźnione dojrzewanie płciowe, bezpłodność.USG pozwala wykryć wiele chorób, m.in. kamienie w nerkach i pęcherzyku żółciowym oraz torbiele: wątroby, nerek, jajników, a także miażdżycę, tętniaka aorty brzusznej, stłuszczenie lub naczyniaki wątroby, guzy nerek.

Densytometria
Jest to bezbolesne badanie pozwalające na bardzo wczesne wykrycie niekorzystnych zmian w strukturze kości. Z jednej strony ciała umieszcza się lampę rentgenowską, wysyłającą promieniowanie, a z drugiej czujnik mierzący, jaką dawkę promieni pochłonęły kości. Na tej podstawie komputer oblicza zawartość minerałów w badanej kości. Po badaniu pacjent otrzymuje wydruk, a na nim szereg wartości, z których najważniejsze są dwie. Z-score to stosunek gęstości mineralnej kości osoby badanej do przeciętnej gęstości mineralnej kości osoby w tym samym wieku. Natomiast T-score to porównanie BMD (Bone Mineral Density), czyli mineralna gęstość kości) osoby badanej do gęstości mineralnej kości osób młodych.
Wyniki badania:
BMD do -1: norma
BMD od -1 do – 2,5: osteopenia (obniżenie masy kostnej)
BMD poniżej – 2,5: osteoporoza
BMD poniżej – 2,5 plus złamania kości: ciężka osteoporoza.

Kolonoskopia
To badanie jelita grubego pozwalające obejrzeć jego wnętrze. Polega na wprowadzeniu do odbytu giętkiej rurki (kolonoskopu) zawierającej światłowody, które w jedną stronę wysyłają światło do wnętrza jelita, w drugą zaś – obraz badanego narządu. Kolonoskop umożliwia także leczenie. W jego przewodzie znajdują się bowiem mikroskopijne narzędzia operacyjne: kleszczyki, pętle, nożyczki. Jeśli lekarz zauważy polip na ściance jelita, może go natychmiast usunąć. Profilaktycznie każdy powinien poddać się takiemu badaniu po ukończeniu 50. roku życia, nawet jeśli nie odczuwa żadnych dolegliwości. Rak jelita grubego prawie zawsze rozwija się z gruczolaków. W trakcie kolonoskopii można je wykryć i od razu zlikwidować. U pacjentów, którzy mieli wśród najbliższej rodziny chorych na raka jelita grubego, regularne badania rozpocząć trzeba po ukończeniu 40 lat i powtarzać co 5 lat.

Badanie ginekologiczne z cytologią
W czasie badania ginekologicznego lekarz pobiera z części pochwowej szyjki macicy próbki złuszczonego nabłonka wraz ze śluzem. Rozmaz jest oceniany pod mikroskopem. Specjalista może w nim stwierdzić obecność komórek nowotworowych pochodzących z szyjki, a także z jamy macicy już w bardzo wczesnym stadium raka. Wynik konsultować z lekarzem

Badanie prostaty per rectum z oznaczeniem PSA
Badanie gruczołu krokowego per rectum (czyli przez odbytnicę) pozwala na ocenę wielkości, konsystencji, symetrii i kształtu powierzchni prostaty. Podczas badania urolog stwierdza, czy gruczoł nie jest powiększony, zbyt twardy, asymetryczny i czy nie ma na nim guzów. W wielu krajach zachodnich jest to rutynowe badanie wykonywane przez lekarzy pierwszego kontaktu u pacjentów po 50. roku życia. Objawy wskazujące na choroby prostaty to m.in. trudności w początkowej lub końcowej fazie oddawania moczu, wyciekanie moczu kroplami, częste wizyty w ubikacji w nocy (4 i więcej razy), wrażenie, że pęcherz nie został opróżniony mimo oddania moczu lub silne bóle w dole brzucha.
Natomiast badanie PSA, czyli antygenu swoistego stercza, wykonuje się u mężczyzn zarówno z objawami wskazującymi na nowotwór gruczołu krokowego, jak i bez takich objawów. Jest to badanie krwi. Prawidłowa wartość dla całkowitego PSA ustalona została poniżej 4,0 ng/ml. Należy jednak pamiętać, że wysokie PSA niekoniecznie oznacza od razu nowotwór (choć na pewno powinno skłonić do szybkiej wizyty u specjalisty). Czasowy wzrost PSA mogą powodować bowiem zabiegi dotyczące stercza (także badanie prostaty per rectum), duży wysiłek fizyczny albo niektóre leki.

Samobadanie i USG piersi, mammografia
Te badania mają służyć zapobieganiu nowotworom piersi, przy czym USG wskazane jest dla kobiet młodszych, mammografia – po 40. roku życia, zaś samodzielne badanie należy wykonywać bez ograniczeń wiekowych, regularnie co miesiąc, kilka dni po miesiączce i zawsze w tym samym dniu cyklu. W czasie samobadania należy najpierw dokładnie obejrzeć obie piersi przed lustrem (sprawdzamy, czy nie widać na nich nieregularności, przebarwień itp.), po czym przechodzimy do badania palpacyjnego, czyli przez dotyk. Badanie powinno obejmować nie tylko gruczoły piersiowe, ale również doły pachowe oraz okolicę nad- i podobojczykową. Pozwala ono na określenie konsystencji piersi oraz wykrycie różnego rodzaju stwardnień, zgrubień czy guzków.
Nie wszystkie zmiany można wykryć poprzez dotyk, dlatego kobiety nie powinny rezygnować z badań obrazowych, które są bezpieczne i bezbolesne. USG wykorzystuje fale ultradźwiękowe, z kolei mammografia to badanie radiologiczne.
Struktura piersi kobiet zmienia się z wiekiem. U młodszych przeważa tkanka gruczołowa, którą lepiej ocenić, używając USG, u starszych – tłuszczowa, lepiej widoczna w obrazie rentgenowskim. Od tych reguł bywają wyjątki, dlatego lekarz może zlecić też oba badania.

 Jeśli Masz ubezpieczenie zdrowotne, skorzystaj z bezpłatnych badań w ramach programów NFZ

 Co roku Narodowy Fundusz Zdrowia oferuje pacjentom bezpłatne badania w ramach programów profilaktycznych.
Badania można zrobić w przychodniach, które podpisały umowę z NFZ. Programy przeznaczone są dla osób w grupach wiekowych najbardziej zagrożonych wybranymi chorobami. Skierowanie od lekarza nie jest wymagane!
Jak skorzystać z badań?
W każdym oddziale NFZ dostępne są listy placówek, które prowadzą programy profilaktyczne. Pacjent może wybrać poradnię, która najbardziej mu odpowiada, skontaktować się z nią i umówić na wizytę.
Jakie programy profilaktyczne są prowadzone w 2008 roku?
* Profilaktyka raka piersi (badanie mammograficzne).
Program przeznaczony jest dla kobiet w wieku 50-69 lat, które nie korzystały z takiego badania w ciągu ostatnich 2 lat oraz dla tych, które otrzymały pisemne wskazanie do wykonania ponownego badania mammograficznego po upływie 12 miesięcy. Programem nie są objęte kobiety, u których wcześniej zdiagnozowano w piersi zmiany nowotworowe o charakterze złośliwym.
* Profilaktyka raka szyjki macicy (badanie cytologiczne).
Adresowany do kobiet w wieku 25-59 lat, które nie wykonały takiego badania w ciągu ostatnich 3 lat. W 2008 r. profilaktyczne badanie cytologiczne można zrobić w każdym gabinecie ginekologicznym mającym podpisany kontrakt z NFZ. Nie jest wymagane skierowanie do ginekologa. Kobiety poniżej 25 lat i powyżej 59 lat mogą skorzystać z badania cytologicznego w ramach porady udzielonej przez lekarza specjalistę.
* Profilaktyka gruźlicy
To program dla osób, które miały bezpośredni kontakt z chorymi na gruźlicę, a także dla bezrobotnych, niepełnosprawnych, obciążonych długotrwałą chorobą, problemem alkoholowym itp. Realizują go pielęgniarki POZ wobec osób zapisanych na ich liście. Dokonują wstępnej oceny stanu zagrożenia gruźlicą płuc i kierują do dalszej diagnostyki i leczenia w poradni specjalistycznej.
* Profilaktyka chorób krążenia.
Świadczenia w ramach tego programu udzielane są przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, do którego ubezpieczony jest zapisany. Skierowanie nie jest wymagane. Lekarz przeprowadza wywiad z pacjentem i później kieruje go na badania pozwalające określić kategorię ryzyka wystąpienia choroby układu krążenia.
Programem objęte są osoby, które:
– ukończyły w tym roku 35, 40, 45, 50, 55 lat,
– są obciążone czynnikami ryzyka (płeć męska, palenie tytoniu, nadciśnienie tętnicze krwi, zaburzenia gospodarki lipidowej, niska aktywność ruchowa, nadwaga i otyłość, upośledzona tolerancja glukozy, nadmierny stres, nieracjonalne odżywianie się, wiek),
– w okresie ostatnich 5 lat nie korzystały ze świadczeń udzielanych w ramach programu profilaktyki chorób układu krążenia,
– dotychczas nie cierpiały na choroby, objęte tego typu badaniami.
* Wczesna diagnostyka i leczenie jaskry
Obejmuje badanie okulistyczne przedniego i tylnego odcinka gałki ocznej z dokładną, stereoskopową oceną tarczy nerwu wzrokowego oraz badanie ciśnienia śródgałkowego. Program skierowany jest do osób powyżej 35. roku życia. W badaniach nie mogą wziąć udziału osoby, które były diagnozowane w ciągu ostatnich 24 miesięcy w kierunku jaskry lub u których już wcześniej wykryto jaskrę.
* Profilaktyka chorób odtytoniowych
Skierowana do palaczy powyżej 18. roku życia, szczególnie do osób między 40 a 65 rokiem życia, które nie miały wykonanej spirometrii w ramach programu profilaktyki w ciągu ostatnich 3 lat. Badania pozwalają wykryć przewlekłą obturacyjną chorobę płuc.
* Badania prenatalne
Mogą z nich skorzystać kobiety w ciąży mające powyżej 35 lat, u których w poprzednich ciążach wystąpiły zaburzenia genetyczne u płodu (lub gdy na choroby genetyczne cierpi ciężarna albo ojciec dziecka) oraz u których stwierdzono nieprawidłowy wynik badania USG (wystarczy spełniać jedno kryterium). Wymagane jest skierowanie od lekarza wraz z opisem nieprawidłowości i dołączonymi wynikami wcześniejszych badań.

* Więcej informacji na stronie:
www.nfz.gov.pl/profilaktyka